Rocketdyne ABŞ kosmik sənayesinin simvollarından biri olub. Bir vaxtlar Ay missiyalarından tutmuş hərbi ballistik raketlərə qədər demək olar ki, bütün əsas maye yanacaqlı mühərriklər bu ad altında hazırlanırdı. Bu gün isə Rocketdyne adı yenidən gündəmə gəlsə də, səbəb texnoloji liderlik yox, private equity sövdələşməsidir.
Rocketdyne ətrafında baş verən son proseslər ABŞ-ın ənənəvi raket sənayesinin nə qədər ciddi transformasiya yaşadığını açıq şəkildə göstərir. Bu məqalədə tarixi eniş, bazar dəyişiklikləri, SpaceX modeli ilə fərqlər və Rocketdyne-in gələcəyi praktik və analitik baxışla izah olunur.
Rocketdyne-in qızıl dövrü: ABŞ raket gücünün əsası
Rocketdyne 1950–1980-ci illər arasında ABŞ-ın raket mühərriki sahəsində faktiki monopoliyasına çevrilmişdi. Saturn V raketinin Ay missiyalarını mümkün edən F-1 mühərrikləri, Space Shuttle əsas mühərrikləri, Atlas və Delta raketlərinin güc sistemləri bu şirkətin məhsulu idi. Həmin dövrdə Rocketdyne sadəcə təchizatçı yox, texnoloji istiqamətverici rolunu oynayırdı.
Bu üstünlük davamlı AR-GE, dövlət sifarişləri və alternativlərin olmaması ilə qorunurdu. Lakin Soyuq Müharibənin bitməsi ilə bazar dinamikası dəyişdi və Rocketdyne yeni dövrə uyğunlaşmaqda çətinlik çəkməyə başladı.
Soyuq Müharibədən sonra başlayan tənəzzül prosesi
1990-cı illərdən etibarən Rocketdyne-in sahiblik strukturu tez-tez dəyişdi. North American Aviation-dan Rockwell-ə, oradan Boeing-ə keçid şirkətin uzunmüddətli texnoloji strategiyasını zəiflətdi. 2005-ci ildə Rocketdyne-in Pratt & Whitney-ə satılması artıq sənaye daxilində risk siqnalı kimi qəbul edilirdi.
Bu dövrdən sonra Rocketdyne sıfırdan cəmi bir böyük mühərrik – RS-68 – inkişaf etdirdi və o da 2024-cü ildə istismardan çıxarıldı. Bu fakt təkcə məhsul çatışmazlığı deyil, innovasiya tempinin ciddi azalmasını göstərirdi.
SpaceX və Blue Origin modeli: oyunu dəyişən yanaşma
Rocketdyne-in zəiflədiyi dövrdə SpaceX və Blue Origin tam fərqli biznes modeli ilə ortaya çıxdı. Bu şirkətlər mühərrikləri kənardan almaq əvəzinə daxildə istehsal etməyə üstünlük verdi. Vertikal inteqrasiya xərcləri azaltdı, iterasiya sürətini artırdı və texnoloji riskləri daha yaxşı idarə etməyə imkan verdi.
Bu yanaşma Rocketdyne üçün ciddi zərbə oldu. Çünki şirkətin əsas biznes modeli hazır mühərrik satışı üzərində qurulmuşdu. Yeni nəsil startaplar isə bu modelə ehtiyac duymurdu və bazar tədricən Rocketdyne-dən uzaqlaşdı.
RS-25 və SLS: bahalı miras problemi
Bu gün Rocketdyne irsinin ən böyük simvolu RS-25 mühərrikidir. Space Shuttle dövründən qalan bu mühərriklər hazırda NASA-nın SLS raketində istifadə olunur. Lakin yeni istehsal olunan RS-25 mühərriklərinin birinin qiyməti təxminən 100 milyon dollardır.
Bu məbləğ SpaceX-in Falcon 9 raketinin tam buraxılış qiymətindən belə yüksəkdir. Cost-plus müqavilə modeli Rocketdyne texnologiyasını yaşatsa da, kommersiya baxımından davamlı etmir və SLS proqramının gələcəyini sual altına salır.
L3Harris və AE Industrial: Rocketdyne-in bölünməsi
2023-cü ildə L3Harris Aerojet Rocketdyne-i alaraq tarixi Rocketdyne adını rəsmi olaraq arxivə göndərdi. Lakin cəmi iki il sonra şirkət maye yanacaqlı kosmik mühərrik bölməsinin 60 faizini AE Industrial Partners-a satdı. Sövdələşmə Rocketdyne-in 845 milyon dollar dəyərində qiymətləndirildiyini göstərdi.
AE Industrial bu addımı “milli strateji aktivin dirçəldilməsi” kimi təqdim edir və Rocketdyne adını geri qaytaracağını açıqlayıb. Bu, brend dəyərinin texnologiyadan daha güclü qaldığını sübut edir.
RL10 mühərriki və istehsalın modernləşdirilməsi planı
Yeni Rocketdyne strukturunda əsas aktiv RL10 üst pillə mühərrikidir. Bu mühərrik 1960-cı illərdən bəri istifadə olunur və hazırda Vulcan raketində mühüm rol oynayır. AE Industrial əsasən istehsal prosesini modernləşdirməyi, əl əməyini azaltmağı və maya dəyərini aşağı salmağı hədəfləyir.
Əgər bu plan uğurlu alınarsa, Rocketdyne uzun illərdən sonra real kommersiya rəqabətinə qayıda bilər. Lakin bu, yalnız texnoloji yox, idarəetmə transformasiyası tələb edir.
Rocketdyne-in yeni portfeli nələri əhatə edir?
Aşağıdakı cədvəldə Rocketdyne-in AE Industrial sonrası əsas texnoloji fokusları təqdim olunur:
| Texnologiya sahəsi | Tətbiq sahəsi | Strateji əhəmiyyət |
| RL10 maye mühərriki | Vulcan raketi | Kommersiya buraxılışları |
| Elektrik itələmə sistemləri | Peyklər | Aşağı orbit missiyaları |
| Nüvə itələməsi | Gələcək kosmik missiyalar | Uzunmüddətli AR-GE |
| Manevr thrusterləri | Peyk manevrləri | Müdafiə və kommersiya |
Rocketdyne dirçələ bilərmi?
Ekspertlərin ümumi qənaətinə görə Rocketdyne-in texnoloji potensialı hələ də tam tükənməyib. Lakin əsas problem innovasiya sürətidir. SpaceX hər il onlarla iterasiya edərkən, Rocketdyne onilliklərə yayılan inkişaf dövrləri ilə işləyib.
AE Industrial-in uğuru onun Rocketdyne-i klassik müdafiə podratçısı modelindən çıxarıb çevik sənaye oyunçusuna çevirə bilməsindən asılı olacaq. Əgər RL10 istehsalı həqiqətən modernləşdirilərsə və yeni nəsil itələmə texnologiyalarına real investisiya qoyularsa, Rocketdyne yenidən strateji rol qazana bilər. Əks halda bu sövdələşmə sadəcə brend üzərində maliyyə əməliyyatı kimi qalacaq.
Yekun nəticə
Rocketdyne-in hekayəsi ABŞ raket sənayesinin köhnə modeli ilə yeni kosmik iqtisadiyyat arasındakı fərqi açıq göstərir. Şirkətin gələcəyi artıq tarixə yox, çevik istehsal və real innovasiyaya bağlıdır.
FAQ – Tez-tez verilən suallar
Rocketdyne niyə əvvəlki gücünü itirdi?
Sahiblik dəyişiklikləri, zəif innovasiya tempi və yeni kommersiya modellərinə uyğunlaşmama səbəbindən.
Rocketdyne SpaceX ilə rəqabət apara bilərmi?
Yalnız istehsal xərclərini kəskin azaldıb yeni texnologiyalara fokuslanarsa.
AE Industrial-in rolu nədir?
Şirkəti maliyyə və idarəetmə baxımından yenidən strukturlaşdırmaq.
