773 min illik hominin fosilləri insan təkamülündə ən kritik suallardan birinə yeni cavablar verir. Mərakeşdə aşkar edilən bu tapıntılar Homo sapiens-in Neandertal və Denisovanlarla nə vaxt ayrıldığını daha dəqiq göstərən nadir elmi sübutlar təqdim edir.
773 min illik hominin fosilləri yalnız sümüklərdən ibarət deyil, insanlığın genetik və bioloji yol ayrıcını işarələyən real zaman nişanəsidir. Bu tapıntılar alimləri insan təkamül xəritəsini yenidən düşünməyə vadar edir və oxucunu tarixdən milyonlarla il əvvələ aparır.
Mərakeşdə aşkar edilən fosillər niyə bu qədər önəmlidir?
Mərakeşin Kasablanka şəhərinin cənub-qərbində yerləşən Grotte à Hominidés mağarasında tapılan 773 min illik hominin fosilləri Afrika mənşəli Homo erectus populyasiyalarının son mərhələsinə işıq salır. Tapıntılar bir yetkin insana aid alt çənə sümüyü, digər yetkin və körpə fərdin çənə fraqmentləri, dişlər və fəqərələrdən ibarətdir.
Bu fosillərin yerləşdiyi torpaq qatı Yer kürəsinin maqnit qütblərinin dəyişdiyi dövrə təsadüf edir. Məhz bu geoloji marker fosillərin yaşını yüksək dəqiqliklə müəyyən etməyə imkan verir və onları insan təkamülündə həlledici dövrə yerləşdirir.
Yırtıcıların izləri insan tarixinə nə deyir?
Tapıntılar arasında yer alan bud sümüyündə yırtıcı heyvan dişlərinin izləri açıq şəkildə görünür. Bu fakt 773 min illik hominin fosillərinin mağaraya insanlar tərəfindən deyil, ehtimal ki, yırtıcılar tərəfindən daşındığını göstərir.
Bu cür detallar yalnız arxeoloji deyil, ekoloji və davranışsal məlumat da verir. Həmin dövrdə homininlərin hansı mühitdə yaşadığı, hansı təhlükələrlə üzləşdiyi və ekosistemdəki mövqeyi barədə real təsəvvür formalaşır.
Homo erectus-dan Homo sapiens-ə gedən yol
Təxminən 1,8 milyon il əvvəl Afrikada ortaya çıxan Homo erectus növü zamanla müxtəlif regionlara yayılaraq fərqli təkamül xətlərinə ayrıldı. 773 min illik hominin fosilləri bu ayrılmanın ən kritik mərhələsinə aid edilir.
Avropa və Asiyada Neandertal və Denisovan xətləri formalaşarkən, Afrikada Homo sapiens-ə aparan yol paralel şəkildə inkişaf edirdi. Mərakeş fosilləri bu Afrika xəttinin morfoloji keçid mərhələsini nümayiş etdirir.
Mikro-CT texnologiyası fosilləri necə “danışdırdı”?
Max Planck İnstitutunun alimləri 773 min illik hominin fosillərini mikro-CT skan texnologiyası ilə analiz edərək yüksək dəqiqlikli 3D modellər hazırlayıblar. Bu üsul sümük və dişlərin daxili quruluşunu zədələmədən öyrənməyə imkan verir.
Geometrik morfometriya adlanan metod vasitəsilə çənə əzələlərinin bağlanma nöqtələri, diş minası və dentin sərhədləri müqayisə edilib. Nəticələr bu homininlərin Homo erectus-un gec mərhələsi olduğunu, lakin artıq Homo sapiens istiqamətində inkişaf etdiyini göstərir.
Neandertal və Denisovanlarla ayrılma nə vaxt baş verib?
Elmi konsensus uzun müddətdir ki, Homo sapiens ilə Neandertal-Denisovan xəttinin 765–550 min il əvvəl ayrıldığını qəbul edirdi. 773 min illik hominin fosilləri isə bu ayrılmanın daha erkən – təxminən 800 min il əvvələ çəkilə biləcəyini göstərir.
Bu tapıntılar ayrılmanın birdən-birə deyil, mərhələli və regional şəkildə baş verdiyini ortaya qoyur. Şimali Afrikadakı populyasiyalar bizim xəttə, Avropadakılar isə Neandertallara doğru yönəlib.
Homo antecessor ilə paralellər nə göstərir?
İspaniyada tapılmış Homo antecessor fosilləri ilə 773 min illik hominin fosilləri arasında ciddi oxşarlıqlar mövcuddur. Hər iki populyasiya diş və çənə quruluşunda Homo erectus xüsusiyyətlərini qismən saxlayır.
Lakin çeynəmə əzələlərinin bağlandığı nahiyələrdə müasir xüsusiyyətlərin görünməsi, bu qrupların artıq yeni təkamül mərhələsinə keçdiyini sübut edir. Bu da onları Neandertal və Homo sapiens xətlərinin başlanğıc nöqtəsinə yaxınlaşdırır.
Genetik gələcək bu keçmişdə necə formalaşdı?
Qədim DNT analizləri göstərir ki, Neandertallar və Denisovanlar 470–430 min il əvvəl bir-birindən ayrılıb. Homo sapiens isə təxminən 300 min il əvvəl tanınan formaya düşüb. 773 min illik hominin fosilləri bu uzun prosesin başlanğıc mərhələsini təmsil edir.
Sonrakı dövrlərdə bu üç növ bir neçə dəfə qarşılaşıb və genetik mübadilə edib. Bu gün müasir insan genomunda tapılan Neandertal və Denisovan izləri məhz həmin qarşılıqlı təsirin nəticəsidir.
Fosillərin əsas xüsusiyyətləri
| Xüsusiyyət | Təsvir |
| Yaş | Təxminən 773.000 il |
| Tapıldığı yer | Grotte à Hominidés, Mərakeş |
| Növ | Gec mərhələ Homo erectus |
| Analiz metodu | Mikro-CT və geometrik morfometriya |
| Əhəmiyyəti | Homo sapiens və Neandertal ayrılma dövrü |
Alimlər 773 min illik hominin fosilləri barədə nə düşünür və nə gözlənilir?
Ekspertlərin ümumi yanaşmasına görə, 773 min illik hominin fosilləri insan təkamülündə “itkin halqa” rolunu qismən doldurur. Afrika mənşəli ara formaların azlığı səbəbindən bu dövr uzun müddət qeyri-müəyyən qalırdı.
Bu tapıntılar göstərir ki, Homo sapiens xətti düşündüyümüzdən daha erkən formalaşmağa başlayıb. Gələcəkdə Şimali Afrikada aparılacaq yeni qazıntılar bu xəritəni daha da dəqiqləşdirə və insanlığın başlanğıc nöqtəsini yenidən təyin edə bilər.
Yekun nəticə
773 min illik hominin fosilləri insanlığın mənşəyini anlamaqda dönüş nöqtəsidir. Bu tapıntılar Homo sapiens-in təkamül yolunun daha erkən və daha mürəkkəb olduğunu sübut edir.
773 min illik hominin fosilləri harada tapılıb?
Mərakeşdə, Kasablanka yaxınlığındakı Grotte à Hominidés mağarasında.
Bu fosillər Homo sapiens-dirmi?
Xeyr, onlar gec mərhələ Homo erectus hesab edilir, lakin Homo sapiens-ə çox yaxındır.
Tapıntılar nəyi dəyişir?
İnsan, Neandertal və Denisovan ayrılmasının daha erkən baş verdiyini göstərir.
